Türkiye Varlık Fonu Gerekli Midir?
Cevdet AKÇAKOCA
Yeminli Mali Müşavir
Bağımsız Denetçi
MuhasebeTR
Türkiye’nin hedefleri, gelişmesi, uzmanlaşması, sanayii göz önüne alındığında varlık fonu gerekli görünmektedir. Varlık fonuna sahip olmak demek muhakkak petrol geliri olacak veya bütçe fazlası verecek demek olarak düşünmemeliyiz.
Gazetelerde ve sosyal medyada yazan tanınmış iktisatçılarımız ve yazarlarımız varlık fonlarının kurulabilmesi için her şeyden önce bir varlık ya da kamu elinde oluşmuş bir gelir fazlalığı olması gerekir iddiasındadırlar. Varlık fonlarının amacı ülke ekonomisinin çeşitli etkilerden kurtarılıp istikrarlı biçimle işlemesini sağlamak ve gelecek kuşaklara refah aktarmaktır diye bir tarifte bulunmaktadırlar.
Türkiye’de birçok kişi tarafından kabul edilen tarif budur oysa ben bunun dışında da varlık fonları olduğunu biliyorum ve bu konuyu aşağıda göstereceğim tablolarla açıklamak isterim.
Bu tablolardan önce söylemek isterim ki dünyada birçok varlık fonu ve Kurulan Türkiye varlık fonu bu tariflere uymamaktadır.
Dünyadaki bazı fonlarla ilgili bilgiler tablosu:
ÜLKE
|
FON ADI
|
FON BÜYÜKLÜĞÜ
(Milyar Dolar)
|
KURULUŞ YILI
|
KAYNAK TÜRÜ
|
Norveç
|
Goverment Pension Fund-Global
|
893
|
1990
|
Petrol
|
BAE
|
Abu Dhabi Investment Authority
|
773
|
1976
|
Petrol
|
S.Arabistan
|
SAMA Foreign Holdings
|
737.6
|
1986
|
Petrol
|
ÇHC
|
China Investment Corporation
|
652.7
|
2007
|
Emtia Dışı
|
ÇHC
|
SAFE Investment Company
|
567.9
|
1997
|
Emtia Dışı
|
Kuveyt
|
Kuwait Investment Authority
|
410
|
1953
|
Petrol
|
Hong Kong
|
Hong Kong Monetary Authority Investment Portfolio
|
326,7
|
1993
|
Emtia Dışı
|
Singapur
|
Government of Singapore Investment Corporation
|
320
|
1981
|
Emtia Dışı
|
ÇHC
|
National Social Security Fund
|
201.6
|
2000
|
Emtia Dışı
|
Singapur
|
Temasek Holdings
|
177
|
1974
|
Emtia Dışı
|
Katar
|
Katar Investment Authority
|
170
|
2005
|
Petrol ve Gaz
|
Avustralya
|
Australian Future Fund
|
95
|
2006
|
Emtia Dışı
|
BAE
|
Abu Dhabi Investment Council
|
90
|
2007
|
Petrol
|
RF
|
National Welfare Fund
|
88
|
2008
|
Petrol
|
RF
|
Reserve Fund
|
86.4
|
2008
|
Petrol
|
Kazakistan
|
Kazakhstan National Fund
|
77
|
2000
|
Petrol
|
Güney Kore
|
Korea Investment Corporation
|
72
|
2005
|
Emtia Dışı
|
BAE
|
Investment Corporation of Dubai
|
70
|
2006
|
Petrol
|
Libya
|
Libyan Investment Authority
|
66
|
2006
|
Petrol
|
BAE
|
International Petroleum Investment Company
|
65.3
|
1984
|
Petrol
|
İran
|
National Development Fund of
Iran
|
62
|
2011
|
Petrol ve Gaz
|
BAE
|
Mubadala Development Company
|
60.9
|
2002
|
Petrol
|
ABD
|
Alaska Permanent Fund
|
51.7
|
1976
|
Petrol
|
Malezya
|
Khazanah Nasional
|
40.5
|
1993
|
Emtia Dışı
|
Brunei
|
Brunei Investment Agency
|
40
|
1983
|
Benzin
|
Bakın bu fonlar, bütçe fazlası gelir fazlası gibi unsurlara değil, belirli bazı mal ve emtia dışı kaynaklara dayalıdır. Bir adım daha ilerleyelim ve fonları aşağıdaki tabloda bir karşılaştırma yaparak iddiamızı devam ettirelim.
VARLIK FONLARININ GSYİH ve CARİ AÇIK AÇISINDAN KARŞILAŞTIRILMASI
ÜLKE
|
GSYİH
2014 YILI
(Milyar $)
|
CARİ DENGE
2014 YILI
(Milyar $)
|
FON
|
BÜYÜKLÜK (Milyar $)
|
KURULUŞ TARİHİ
|
AMACI
|
Fransa
|
2.806
|
-33.9
|
Stratejik
Yatırım Fonu
|
25.5
|
2008
|
Şirketlere sermaye desteği
|
Brezilya
|
2.245
|
-80.9
|
Ulusal Fon
|
5.3
|
2008
|
Kalkınma
projelerine finansman
|
İtalya
|
2.149
|
-27.7
|
Stratejik Fon
|
6.0
|
2011
|
Şirketlere küresel rekabet desteği
|
Güney Kore
|
1.304
|
79
|
Kore Yatırım Şirketi
|
84.7
|
2005
|
Hisse ve bono piyasalarına yatırım
|
Endonezya
|
868
|
-25.5
|
Devlet Yatıım Birimi
|
0.3
|
2006
|
Altyapı projelerine yatırım
|
Malezya
|
313
|
18.9
|
Khazanah Nasional
|
41.6
|
1993
|
Stratejik sektörlere yatırım
|
Peru
|
202
|
-10.6
|
Mali İstikrar Fonu
|
9.2
|
1999
|
Kamu borç ödemelerine destek
|
Vietnam
|
171
|
10.5
|
Devlet Sermaye
Yatırım Şirketi
|
0.5
|
2006
|
Yatırım alanlarının çeşitlendirilmesi
|
Filistin
|
4
|
-2.9
|
Filistin Yatırım Fonu
|
0.8
|
2003
|
Kritik sektörlere yatırım
|
Kaynak: Dünya Bankası, CIA Factbook ve Ulusal Refah Fonu Enstitüsü
Bu tabloda da görüldüğü gibi, varlık fonları bir bütçe fazlası veya cari denge fazlasına dayalı olmayabiliyor.
Aşağıya aldığım ve Türkçeleştirmekle vakit kaybetmeden paylaştığım bir tablo ise varlık fonlarının ne kadar küçük olabileceğini ve yine bazı mallara dayalı olabileceğini, diğer yandan, Moğolistan, Botsvana, Kiribati, gibi ülkelerin bile varlık fonları kurduğunu göstermektedir.
Önümüzdeki bu örneklere rağmen, Türkiye Varlık fonuna karşı çıkılmasını hala anlayamıyorum.
ORSFM
|
Oil Revenues Stabilization Fund of Mexico
|
6
|
2000
|
Oil
| |
OIF
|
6
|
2006
|
Oil
| ||
PF
|
5.7
|
1996
|
Diamonds & Minerals
| ||
HSF
|
5.5
|
2007
|
Oil
| ||
CADF
|
5
|
2007
|
Non-commodity
| ||
CDPE/FSI
|
CDP Equity owner of 77% of Fondo Strategico Italiano investimenti
|
5
|
2011
|
Non-commodity
| |
FSDEA
|
4.6
|
2012
|
Oil
| ||
NDLF
|
North Dakota Legacy Fund
|
3.2
|
2011
|
Oil & Gas
| |
ATF
|
2.5
|
1985
|
Oil & Gas
| ||
NIC
|
National Investment Corporation
|
2
|
2012
|
Oil
| |
SIFTO
|
Utah-SITFO
|
2
|
1896
|
Land & Mineral Royalties
| |
BDIC
|
Bayelsa Development and Investment Corporation
|
1.5
|
2012
|
Non-commodity
| |
NSIA
|
1.4
|
2011
|
Oil
| ||
LEQTF
|
Louisiana Education Quality Trust Fund
|
1.3
|
1986
|
Oil & Gas
| |
FAP
|
Fondo de Ahorro de Panama
|
1.2
|
2012
|
Non-commodity
| |
RIA
|
1.2
|
2005
|
Credits obtained via RAK Government
| ||
FINPRO
|
Fund for Productive Industrial Revolution
|
1.2
|
2012
|
Non-commodity
| |
CSF
|
1.2[26]
|
1859
|
Public Lands
| ||
SSIF
|
Senegal Strategic Investment Fund - FONSIS
|
1
|
2012
|
Non-commodity
| |
DFI
|
Development Fund for Iraq
|
0.9
|
2003
|
Oil
| |
PIF
|
0.8
|
2003
|
Non-commodity
| ||
FEM
|
FEM - Macroeconomic Stabilization Fund
|
0.8
|
1998
|
Oil
| |
RERF
|
0.6
|
1956
|
Phosphates
| ||
SCIC
|
0.5
|
2006
|
Non-commodity
| ||
SFB
|
Sovereign Fund of Brazil
|
0.5
|
2008
|
Non-commodity
| |
GPF
|
Ghana Petroleum Funds
|
0.45
|
2011
|
Oil
| |
GSWF
|
Sovereign Fund of the Gabonese Republic
|
0.4
|
1998
|
Oil
| |
GIU
|
0.3
|
2006
|
Non-commodity
| ||
NFHR
|
0.3
|
2006
|
Oil & Gas
| ||
WAFF
|
Western Australian Future Fund
|
0.3
|
2012
|
Minerals
| |
FSF
|
Fiscal Stability Fund
|
0.3
|
2011
|
Mining
| |
FFG
|
Fund for Future Generations
|
0.08
|
2002
|
Oil
| |
PNGSWF
|
Papua New Guinea Sovereign Wealth Fund
|
X
|
2011
|
Gas
| |
TSF
|
Turkmenistan Stabilization Fund
|
X
|
2008
|
Oil & Gas
| |
WVFF
|
X
|
2014
|
Oil & Gas
| ||
FMP
|
X
|
2014
|
Oil & Gas
|
Türkiye varlık fonu, bir takım varlıkların aktarılması ile meydana getirilmiş bir fondur ve amacı da dünyadaki diğer benzerleri ile aynıdır. Sayın Tevfik Güngör’ün deyişiyle bu fon farklı bir fondur.
Böyle bir fona sahip olmak için illa da petrol geliri olması veya bütçe fazlası esastır demek yanlış olabilir.
Kurulan fon, ana sözleşmede belirtilen konularda çalışıp sonuçlar elde edecektir.
Devlet yönetiminin en üst düzeyde fon yönetimini oluşturacağı Türkiye Refah Fonu, parlamento denetimine tabi bir yapıya sahip olacaktır.
Ulusal refah fonuna sahip olmanın Türk ekonomisinin yapısal sorunlarını aşmanın yanı sıra dış politikanın önemli bir enstrümanı olarak Türkiye'nin uluslararası arenada daha fazla söz sahibi olmasına da katkı sağlayacağı düşünülmektedir.
Dünyadan varlık fonu örneklerini bir başka tablo ile gösterelim:
Ülke
|
Fon
|
Milyar $
|
Kuruluş
|
Kaynağı
|
Norveç
|
Government Pension Fund-Global (Devlet Emeklilik Fonu)
|
847,6
|
1990
|
Petrol
|
Çin
|
Investment Corporation (Yatırım Şirketi)
|
813,8
|
2007
|
Emtia dışı
|
BAE-Abu Dabi
|
Investment Authority (Yatırım Otoritesi)
|
792
|
1976
|
Petrol
|
Suudi Arabistan
|
SAMA Foreign Holdings (Dış Varlıklar)
|
598,4
|
-
|
Petrol
|
Kuveyt
|
Investment Authority (Yatırım Otoritesi)
|
592
|
1953
|
Petrol
|
Hong Kong
|
Monetary Authority (Merkez Bankası)
|
442,4
|
1993
|
Emtia dışı
|
Singapur
|
Investment Corporation (Yatırım Şirketi)
|
344
|
1981
|
Emtia dışı
|
Katar
|
Investment Authority (Yatırım Otoritesi)
|
256
|
2005
|
Petrol-Gaz
|
Güney Kore
|
Investment Corporation (Yatırım Şirketi)
|
91,8
|
2005
|
Emtia dışı
|
Kazakistan
|
Samruk-Kazyna (Ulusal Refah Fonu)
|
85,1
|
2008
|
Emtia dışı
|
Kazakistan
|
National Fund (Ulusal Fon)
|
77
|
2000
|
Petrol
|
Rusya
|
National Welfare Fund (Ulusal Refah Fonu)
|
73,5
|
2008
|
Petrol
|
Libya
|
Investment Authority (Yatırım Otoritesi)
|
66
|
2006
|
Petrol
|
İran
|
National Development Fund (Ulusal Kalkınma Fonu)
|
62
|
2011
|
Petrol-Gaz
|
Brunei
|
Investment Agency (Yatırım Ajansı)
|
40
|
1983
|
Petrol
|
Azerbaycan
|
State Oil Fund
|
37,3
|
1999
|
Petrol
|
Doğu Timor
|
Timor-Leste Petroleum Fund (Petrol Fonu)
|
16,9
|
2005
|
Petrol-Gaz
|
Şili
|
Social and Economic Stabilization Fund (Sosyal ve Ekonomik İstikrar Fonu)
|
7,9
|
2006
|
Bakır
|
Botswana
|
Pula Fund
|
5,7
|
1994
|
Elmas-
Mineral
|
Irak
|
Development Fund (Kalkınma Fonu)
|
0,9
|
2003
|
Petrol
|
Filistin
|
Investment Fund (Yatırım Fonu)
|
0,8
|
2003
|
Petrol
|
Kiribati
|
Revenue Equalization Reserve Fund (Gelir Dengeleme Rezerv Fonu)
|
0,6
|
1956
|
Fosfat
|
Moğolistan
|
Fiscal Stability Fund (Mali İstikrar Fonu)
|
0,3
|
2011
|
Mineral
|
Burada gördüğümüz fonlar 0,6 milyon dolardan 847,6 milyar dolara kadar uzanan bir yelpazededir. Uygun kaynaklı Türkiye Varlık fonu da bu fonlar arasında yerini alacaktır. Moğolistanın, vietnamın ve benzeri ülkelerin de varlık fonları bulunmaktadır.
Gelelim Türkiye varlık fonu ve bu fonla ilgili bilgi ve açıklamalara:
TÜRKİYE VARLIK FONU VE ESASLARI İSE AŞAĞIDAKİ GİBİDİR.
Türkiye varlık fonu yönetimi A.Ş. kurulması 6741 sayılı kanunla 26.08.2016 tarih ve 28913 sayılı resmi gazetede yayımlanarak kurulmuş, 2017 Şubat ayı içinde bazı varlıklar bu fona devredilmiş, yönetim kurulu oluşturulmuş ve birdenbire basın ve sosyal medyada sanki kıyametler kopmuştur.
Varlık fonu A.Ş. ana sözleşmesinden alınan bazı maddelere göre:
Amacı:
Şirket; stratejik yatırım planında belirtilen hedefler ile likidite, yatırım, risk ve getiri tercihlerini dikkate alarak
a) Yerli ve yabancı şirketlerin paylarının, Türkiye’de ve yurt dışında kurulan ihraççılara ait payların ve borçlanma araçlarının, kıymetli madenler ve emtiaya dayalı olarak ihraç edilen sermaye piyasası araçlarının, fon katılma paylarının, türev araçlarının, kira sertifikalarının, gayrimenkul sertifikalarının, özel tasarlanmış yabancı yatırım araçlarının ve diğer araçların alım satımını,
b) Her türlü para piyasası işlemlerini,
c) Gayrimenkul ve gayrimenkule dayalı haklar ile her türlü gayri maddi hakların değerlendirilmesini,
ç) Her türlü proje geliştirme, projeye dayalı kaynak yaratma, dış proje kredisi sağlama ve diğer yöntemlerle kaynak temini işlemlerini,
d) Her türlü ticari ve finansal faaliyetleri,
ulusal ve uluslararası birincil ve ikincil piyasalarda gerçekleştirilir. Şirket tarafından, ulusal yatırımlar ile uluslararası alanlarda diğer devletler ve/veya yabancı şirketlerce yapılacak yatırımlara iştirak edilebilir.
Bu eş ve işlemlerin yapılabilmesi için gerekli teşkilatlanma ve organizasyon yapılacaktır.
Sermayesi:
Şirketin 50.000.000 (elli milyon) Türk lirası olan kuruluş sermayesi Özelleştirme Fonundan karşılanır. Tamamı ödenmiş olan bu sermayeyi temsil eden paylar Özelleştirme İdaresi Başkanlığına aittir. Şirketin hisse senetleri nama yazılıdır.
Şirketin 50.000.000 (elli milyon) Türk lirası olan kuruluş sermayesi Özelleştirme Fonundan karşılanır. Tamamı ödenmiş olan bu sermayeyi temsil eden paylar Özelleştirme İdaresi Başkanlığına aittir. Şirketin hisse senetleri nama yazılıdır.
Yönetim Kurulu üyeleri ile ilgili düzenleme :
Şirketin yönetim kurulu üyeleri hakkında da aşağıdaki gibi ciddi bir yasal düzenleme yapılmıştır.
En az beş kişiden oluşan yönetim kurulu başkan ve üyeleri ile genel müdür Başbakan tarafından atanır. Yönetim kurulu başkan ve üyeleri ile genel müdürün ekonomi, finans, hukuk, maliye ve bankacılık alanlarından en az birinde beş yıldan az olmamak üzere tecrübe sahibi olmaları aranır.
Şirketin yönetim kurulu üyeleri hakkında da aşağıdaki gibi ciddi bir yasal düzenleme yapılmıştır.
En az beş kişiden oluşan yönetim kurulu başkan ve üyeleri ile genel müdür Başbakan tarafından atanır. Yönetim kurulu başkan ve üyeleri ile genel müdürün ekonomi, finans, hukuk, maliye ve bankacılık alanlarından en az birinde beş yıldan az olmamak üzere tecrübe sahibi olmaları aranır.
Türkiye Varlık Fonu yapısı, planlaması konusunda yasal düzenleme:
(1) Şirketin yapısına ve işleyişine ilişkin usul ve esaslar Bakanlar Kurulu tarafından belirlenir. Şirket tarafından hazırlanan Türkiye Varlık Fonu İçtüzüğünün ticaret siciline tescili ile Türkiye Varlık Fonu kurulur. Ayrıca gerek görülmesi hâlinde Türkiye Varlık Fonuna bağlı alt fonlar kurulabilir.
(2) Şirket ve bağlı şirketleri ile Türkiye Varlık Fonu ve Türkiye Varlık Fonu bünyesinde kurulacak alt fonları kapsayan üç yıllık stratejik yatırım planı yönetim kurulu tarafından hazırlanır ve Bakanlar Kurulunun onayı ile yürürlüğe girer.
(3) Bu fonların kuruluşu, yapısı, işleyişi, yönetimi ve yapacağı işlemler Türkiye Varlık Fonu İçtüzüğü ile Şirket esas sözleşmesi hükümleri dâhilinde belirlenir.
Türkiye Varlık Fonunun kaynakları ve finansman sağlanması
Türkiye Varlık Fonunun kaynakları;
a) Özelleştirme Yüksek Kurulu tarafından; özelleştirme kapsam ve programında bulunan ve Türkiye Varlık Fonuna devrine karar verilen kuruluş ve varlıklar ile Özelleştirme Fonundan Türkiye Varlık Fonuna aktarılmasına karar verilen nakit fazlasından,
b) Kamu kurum ve kuruluşlarının tasarrufu altında bulunan ihtiyaç fazlası gelir, kaynak ve varlıklardan; Bakanlar Kurulu tarafından Türkiye Varlık Fonuna aktarılmasına veya Şirket tarafından yönetilmesine karar verilenlerden,
c) Türkiye Varlık Fonu tarafından yurtiçi ve yurtdışı sermaye ve para piyasalarından ilgili mevzuat kapsamında yer alan izin ve onaylar aranmaksızın sağlanan finansman ve kaynaklardan,
ç) Para ve sermaye piyasaları dışında diğer yöntemlerle sağlanan finansman ve kaynaklardan,
oluşur.
Denetim
Şirketin denetimi 3 aşamalıdır ve aşağıdaki gibidir.
a. Bağımsız Denetim
Şirket, Şirket tarafından kurulacak diğer şirketler, Türkiye Varlık Fonu ve Türkiye Varlık Fonu bünyesinde kurulacak alt fonlar bağımsız denetime tabidir. Şirket, 6362 sayılı Kanun kapsamında kurumsal yönetim düzenlemelerine uyar.
b. Merkezi denetim elemanları tarafından bağımsız denetim:
Şirket, Şirket tarafından kurulacak diğer şirketler, Türkiye Varlık Fonu ve Türkiye Varlık Fonu bünyesinde kurulacak alt fonların bağımsız denetimden geçmiş yıllık mali tabloları ile faaliyetleri, Başbakan tarafından görevlendirilecek sermaye piyasaları, finans, ekonomi, maliye, bankacılık, kalkınma alanlarında uzman en az üç merkezi denetim elemanı tarafından bağımsız denetim standartları çerçevesinde denetlenir. Denetim sonucunda hazırlanacak rapor her yıl haziran ayı sonuna kadar Bakanlar Kuruluna sunulur.
c. TBMM plan ve bütçe komisyonu denetimi:
Şirket, Şirket tarafından kurulacak diğer şirketler, Türkiye Varlık Fonu ve Türkiye Varlık Fonu bünyesinde kurulacak alt fonların bir önceki yıla ait mali tabloları ile faaliyetleri, her yıl ekim ayında Türkiye Büyük Millet Meclisi Plan ve Bütçe Komisyonu tarafından, birinci ve ikinci fıkralar kapsamında hazırlanan ve Başbakanlık tarafından gönderilen denetim raporları üzerinden görüşülerek denetlenir.
Şirketin kuruluşu ve işleyişi konusunda gelir ve kurumlar vergisi, damga vergisi, kdv, kaynak kullanımı destekleme fonu ve benzer konularda Muafiyet ve istisnalar getirilmiştir.
Türkiye varlık fonu şirketi, dünyadaki benzerleri ile bazı farklılıklar göstermekte ise de yapılan düzenlemeler çerçevesinde verimli sonuçlar elde edileceği kanaatindeyim.
Şirketin kuruluşu ve işleyişi konusunda gelir ve kurumlar vergisi, damga vergisi, kdv, kaynak kullanımı destekleme fonu ve benzer konularda Muafiyet ve istisnalar getirilmiştir.
Türkiye varlık fonu şirketi, dünyadaki benzerleri ile bazı farklılıklar göstermekte ise de yapılan düzenlemeler çerçevesinde verimli sonuçlar elde edileceği kanaatindeyim.
